fbpx

Bezpieczna więź z dzieckiem – jak ją tworzyć?

Bezpieczna więź to jeden z typów więzi, o których mówi teoria przywiązania. Jest ona jedną z tych bardzo dobrze ugruntowanych wieloma badaniami i metaanalizami. Potwierdza silną potrzebę tworzenia bliskich emocjonalnie relacji ze znaczącymi osobami u ssaków naczelnych. Została zapoczątkowana przez Johna Bowlbiego i Mary Ainsworth w latach pięćdziesiątych XX wieku. Była rewolucją w rozumieniu opieki nad dziećmi. Dzięki niej odkryto potrzebę i gotowość do tworzenia więzi przez dzieci. Wcześniej uważano (co zapoczątkował Freud), że dziecko przyzwyczaja się do przyjemności związanej z karmieniem i pielęgnacją. Dlatego miało potrzebować swojego opiekuna, z którym kojarzyło tę przyjemność. Dzięki teorii więzi wiele zachowań dzieci tj. trudności w nauce, sprawianie problemów wychowawczych, agresja udaje się widzieć jako niedostatki psychologiczne i emocjonalne zamiast złych intencji.

Teoria przywiązania została stworzona na podstawie wielu obserwacji malutkich dzieci i ich opiekunów. W trakcie badań stworzono procedurę zwaną procedurą obcej sytuacji. Na podstawie jej wyników wyróżnione zostały różne typy relacji (o których niżej) między ludzkimi niemowlętami a opiekunami. W badaniach podłużnych okazało się także, że relacje te wpływają na późniejszy rozwój emocjonalny i stabilność emocjonalną jednostki.

 

Procedura obcej sytuacji 

Procedura w eksperymentach psychologicznych stosowana do określenia sposobu przywiązania u niemowląt i małych dzieci (do 2 roku życia). W obcej dla dziecka sytuacji, nowym otoczeniu, z obcymi osobami. Polega na opuszczeniu przez rodzica pomieszczenia w którym znajduje się dziecko i wejściu nieznanej osoby, która probuje je pocieszyć. Reakcja dziecka na sytuację służy ocenie poczucia bezpieczeństwa lub niepewności związanej z przywiązaniem do rodzica. Procedura ma wiele wariantów, które różnią się sposobem, w jaki dziecko jest separowane od bliskiej osoby i w ponownym spotkaniu. Na jej podstawie różni autorzy wyróżniają różne podtypy więzi w sposób bardziej lub mniej rozbity pod kątem charakterystycznych szczegółów zachowań. Opiszę 4 typy więzi za Danielem Siegelem:

  • Poza bezpieczna
    • Lękowo-unikowa
    • Lękowo-ambiwalentna
    • Lękowo-zdezorganizowana
  • Bezpieczna więź

Co nam daje wynik procedury obcej sytuacji? Dzięki niemu udaje się określić sposób, w jaki  dziecko korzysta z więzi z opiekunem. Pomaga też zobaczyć, jak kształtuje się równowaga między potrzebą bezpieczeństwa i potrzebą eksploracji. Te dwie potrzeby współwystępują razem. Gdy maleje poczucie bezpieczeństwa, potrzeba bliskości staje się coraz silniejsza, zaś potrzeba eksploracji słabnie. Gdy dziecko dozna pocieszenia od rodzica i potrzeba bezpieczeństwa zostaje zaspokojona, pojawia się znów potrzeba eksploracji i autonomii. Równowaga pomiędzy tymi potrzebami jest bardzo ważna dla regulacji emocjonalnej, której malutkie dzieci uczą się od pierwszych dni życia od swoich opiekunów. Typy więzi mają więc wpływ na to, czy i w jaki sposób dziecku udaje się regulować swoje stany emocjonalne. Zarówno za pomocą rodzica lub innych dorosłych osób, które są w pobliżu niego.

 

Rodzicielstwo bliskości jest stylem opieki nad dziećmi, w którym bezpieczna więź jest kluczowa.

 

Poza bezpieczny styl przywiązania

Zawiera podtypy wyróżnione na podstawie charakterystycznego zachowania w trakcie procedury. Dziecku z tym typem przywiązania nie udaje się poczuć pewnie i bezpiecznie nawet, gdy rodzic jest obecny. Dziecko po wyjściu rodzica z pokoju przejawia oznaki stresu, np. może płakać, przestaje się bawić, nieruchomieje albo wydaje się w ogóle nie reagować. Po powrocie rodzica do pokoju dziecko wydaje się go nie zauważać, np.nadal bawi się zabawkami. Wówczas mówimy o więzi lękowo-unikowej. Albo zachowuje się w sposób ambiwalentny – przytula się, a za chwilę odpycha. Ten typ zachowania jest charakterystyczny dla więzi lękowej-ambiwalentnej. Można wyróżnić także typ, w którym brak jakichkolwiek stałych wzorców regulacji emocji – typ lękowy-zdezorganizowany.

Warto dodać, że typy więzi wykształcone przez dziecko są wypadkową predyspozycji dziecka w zakresie samoregulacji emocjonalnej oraz “właściwości” rodziców, którzy w różny sposób są zdolni do odpowiadania na potrzeby dziecka. Co ważne, typ więzi, jaki posiada rodzic nie definiuje tego, jaki typ przywiązania będzie miało dziecko. Rodzic z poza bezpiecznym stylem przywiązania może pracą nad własną samoświadomością i regulacją emocji z powodzeniem wspierać dziecko w tworzeniu bezpiecznej więzi.

 

Więź lękowo-unikowa

Rodzaj więzi lękowej rozpoznawany jest znikomym po pozornym braku reakcji na wyjście rodzica z pokoju. Dzieci z tym typem więzi wydają się być samodzielne. Wyjście rodzica z pokoju i podejście obcej osoby pozornie nie robić im różnicy. Bawią się dalej, jednak uważna obserwacja ujawnia, że to nie jest swobodny typ zabawy i eksploracji, a raczej sposób na rozładowanie napięcia. Takie dziecko nie wyróżnia głównego opiekuna jako kogoś, od kogo mogłoby doznać pocieszenia. Po powrocie rodzica do pokoju wydaje się go nie zauważać.

Opiekunowie dzieci z tym typem przywiązania najczęściej są zbyt kontrolujący, odrzucający lub obojętni, a w dziecku wykształca się przekonanie, że nie jest godne miłości, inni ludzie są niedostępni, a kontakty z nimi powodują niepowodzenie i frustracje. 

Osoba dorosła z tym typem przywiązania czuje dyskomfort w byciu z innymi. Ma tendencje do unikania intymnych relacji. Związek z innymi może być postrzegany jako nieprzewidywalny i stanowiący zagrożenie. Inne osoby są widziane jako niegodne zaufania. W przypadku życiowych trudności, czy kłopotów osoba z tym typem więzi stara się rozwiązywać je samodzielnie, nie szuka wsparcia u innych. Związki i relacje zwykle nie mają dużej wartości, bo wewnętrzny model przywiązana osoby z tym typem więzi zakłada, że można polegać jedynie na sobie.

 

Więź lękowo-ambiwalentna

W obcej sytuacji dziecko wydaje się niespokojne w obecności rodzica, nieszczęśliwe, gdy rodzic znika z pokoju. Wykazują gniew i rozdrażnienie gdy ten wraca, przy czym trudno jest ukoić te emocje. Często dziecko nie chce nawiązywać ponownego kontaktu. Dzieci z tym typem przywiązania zazwyczaj pozostają blisko matki, ale nie inicjują z nią kontaktu i nie angażują się w poznawanie otoczenia. U dzieci tych pojawia się przekonanie o własnej nieskuteczności i niskiej wartości, a relacje z ludźmi jawią im się jako nieprzewidywalne i nie dają zaspokojenia potrzeb.

Opiekunowie dzieci z tym typem przywiązania wykazują niespójne, chaotyczne reakcje w odpowiedzi na potrzeby dziecka. Na przemian są odrzucający lub ignorują potrzeby dziecka, które rzadko doświadcza adekwatnej – troskliwej, wrażliwej i szybkiej reakcji na okazywany stres.

W dorosłości osoby o ambiwalentnym typie przywiązania mają tendencję do bycia w dużej zależności. Mają dużą potrzebę ciągłego upewniania się o własnej wartości, którą opierają na kontakcie z drugą osobą. Ich reakcje emocjonalne często są nadmiarowe i nieadekwatne do sytuacji.

 

Więź zdezorganizowana

Typ poza bezpiecznego przywiązania, w którym dziecko nie wykazuje żadnych stałych i spójnych form regulacji emocji w trakcie opuszczenia przez rodzica lub po jego powrocie. U dzieci tych obserwuje się dziwaczne zachowania świadczące o dezorientacji, takie jak: przeciwstawne, niekompletne, przerywane ruchy, stereotypie i zastyganie. W późniejszych latach dzieci te często przejawiają zachowania kontrolujące, zarówno w stosunku do rówieśników, jak i opiekunów. 

U dzieci ten typ przywiązania obserwowany jest, które doświadczały w relacjach z opiekunami przemocy psychicznej lub fizycznej. Nie wykształcają strategii radzenia sobie ze stresem i spójnych sposobów regulacji emocji. (Głównie dlatego, że dziecko uczy się tej umiejętności od rodziców.)

 

Więź bezpieczna

Rodzaj przywiązania, w którym dziecko przejawia spokój i pewność, gdy opiekun jest obecny w pomieszczeniu, oraz niewielkie oznaki stresu, gdy opuszcza pokój. Szybko nawiązuje kontakt i odzyskuje poczucie bezpieczeństwa po powrocie rodzica. Dość łatwo ukoić jego emocje w stresie innej dorosłej osobie. Dziecko przywiązane w sposób bezpieczny szuka bliskości i kontaktu z matką (lub opiekunem). Skutecznie i bez lęku bada otoczenie. Matka jest dostępna zarówno fizycznie, jak i emocjonalnie  w sposób responsywny, troskliwy i wrażliwy na potrzeby dziecka. 

W dziecku kształtuje się obraz siebie jako osoby zasługującej na miłość i zaspokojenie własnych potrzeb. Wykształca się pozytywna samoocena i poczucie kompetencji w kontaktach społecznych. Inni są postrzegani jako osoby wspierające i akceptujące i wspierające, a relacje z nimi — jako dające radość i spełnienie. 

W społeczeństwie jest około 60% osób z bezpiecznym typem przywiązania. To osoby, które cenią relacje z innymi i to w nich znajdują ukojenie w trudnych sytuacjach. Nie boją się intymnych relacji z innymi ludźmi, potrafią czerpać z nich satysfakcję i poczucie szczęścia.  Nie boją się prosić o pomoc i dawać pomoc innym. Stosunkowo łatwo regulują swoje stany emocjonalne. 

 

Bezpieczna więź – jak ją tworzyć?

Rodzic może wspierać dziecko w tworzeniu bezpiecznej więzi. Warto to robić, bo dzięki temu świat dziecka staje się przewidywalny, bezpieczny, zachęcający do poznawania otaczającego świata i ludzi. Dziecko zyskuje wewnętrzną pewność, że poradzi sobie nawet w trudnych sytuacjach, bo może liczyć na pomoc bliskich osób. Rodzic może wykonać dużą pracę zapewniając dziecku stałą i spójną opiekę dorosłej osoby. Takiej, która swoją wrażliwością i troską będzie dawać dziecku swoje rozumienie jego zachowań w kategoriach stanów emocjonalnych i umysłowych. (Ta umiejętności jest zwana metalizacją.) 

 

Bezpieczna więź i wytworzenie wewnętrznej pewności daje dziecku wiele konkretnych korzyści, o których pisze Daniel Siegel w swojej książce „Potęga obecności”.  Są to między innymi:

  • świadomość znaczenia relacji międzyludzkich
  • niezależność i obiektywność w kontaktach z innymi
  • regulacja emocji i ciała
  • możliwość swobodnej refleksji nad przeszłością i integrowania jej z teraźniejszością w celu przygotowywania elastycznych planów na przyszłość
  • umiejętność dostrajania się do innych w komunikacji
  • elastyczność i łatwość przystosowywania się do nowych sytuacji
  • empatia
  • wgląd osobisty i zdolność do wykształcenia bogatego życia wewnętrznego

 

Źródła:

Książki

  • “Potęga obecności” Daniel J. Siegel, Tina Payne Bryson
  • „Dziecko z bliska” Agnieszka Stein

Strony internetowe: